GST-समावेशक किंमत म्हणजे तुम्ही ग्राहकाला दाखवता त्या किमतीत टॅक्स आधीच बसलेला असतो — शेल्फवरची किंमत किंवा छापलेली MRP हीच अंतिम रक्कम असते, आणि त्यातूनच GST मागे काढला जातो. या मार्गदर्शकात रिटेल वस्तूंची GST-समावेशक किंमत कशी ठरवावी, समावेशक किमतीतून करपात्र मूल्य व टॅक्स कसा काढावा, आणि काउंटरवर समावेशक विरुद्ध वगळून किंमत केव्हा वापरावी हे दाखवले आहे.
समावेशक विरुद्ध वगळून किंमत, एका ओळीत
- समावेशक: किमतीत GST आधीच असतो. शेल्फवरचे ₹236 हीच ग्राहक देत असलेली एकूण रक्कम असते. MRP असेच काम करते.
- वगळून: तुम्ही मूळ किंमत सांगता आणि बिलिंगच्या वेळी त्यावर GST जोडता. ₹200 + 18% GST = बिलावर ₹236.
दोन्हींतून एकच अंतिम आकडा येऊ शकतो — फरक फक्त तुम्ही ती कशी नोंदता आणि दाखवता तेवढाच. MRP ला पॅकेज्ड वस्तू विकणारी बहुतांश किराणा व रिटेल दुकाने समावेशक किंमत ठेवतात, कारण पॅकेटवरचा आकडा ठरलेला असतो आणि त्यात टॅक्स आधीच येतो.
MRP नेहमी GST-समावेशकच का असते
पूर्व-पॅकेज्ड वस्तूंसाठी, MRP ही सर्व टॅक्ससह ग्राहकाला लागणारी कमाल किंमत असते — लीगल मेट्रोलॉजी (पॅकेज्ड कमोडिटीज) नियमांतील हीच व्याख्या आहे (GST बाजूसाठी cbic.gov.in पाहा). छापलेल्या MRP पेक्षा जास्त GST आकारणे कायद्याने शक्य नाही. म्हणून ₹236 छापलेल्या पॅकेटसाठी ग्राहक ₹236 देतो, तेव्हा GST आधीच त्या ₹236 मध्ये असतो — रिटर्नच्या वेळी करपात्र मूल्य टॅक्सपासून वेगळे करणे हेच तुमचे काम असते.
समावेशक किमतीतून GST कसा काढावा
सूत्र म्हणजे एक सोपे रिव्हर्स गणित आहे:
करपात्र मूल्य = समावेशक किंमत ÷ (1 + GST दर)
GST रक्कम = समावेशक किंमत − करपात्र मूल्य
18% ला ₹236 समावेशक किंमत असलेल्या वस्तूसाठी:
- करपात्र मूल्य = 236 ÷ 1.18 = ₹200.00
- GST = 236 − 200 = ₹36.00
ही विक्री तुमच्याच राज्यात (इंट्रा-स्टेट) असल्यामुळे, तो ₹36 CGST ₹18.00 + SGST ₹18.00 असा विभागला जातो. इंटर-स्टेट विक्रीसाठी त्याऐवजी एकच IGST ₹36.00 असेल — कोणता लागेल हे प्लेस-ऑफ-सप्लाय ठरवते, जसे CGST, SGST आणि IGST — फरक मध्ये समजावले आहे.
5% ला ₹105 समावेशक वस्तूवर तेच गणित:
- करपात्र मूल्य = 105 ÷ 1.05 = ₹100.00
- GST = 105 − 100 = ₹5.00 (CGST ₹2.50 + SGST ₹2.50)
प्रत्यक्ष उदाहरण: एक बिल, दोन दर
मीना नागपूर, महाराष्ट्र येथे किराणा दुकान चालवते, आणि प्रत्येक वस्तूची किंमत MRP (समावेशक) ला ठेवते. त्याच शहरातील एक ग्राहक दोन पॅकेज्ड वस्तू घेतो:
| वस्तू | शेल्फ किंमत (समावेशक) | दर | करपात्र मूल्य | GST |
|---|---|---|---|---|
| बिस्किटे | ₹236.00 | 18% | ₹200.00 | ₹36.00 |
| नमकीन | ₹105.00 | 5% | ₹100.00 | ₹5.00 |
| एकूण | ₹341.00 | ₹300.00 | ₹41.00 |
एकूण आकडे उलट वाचले तर:
- करपात्र मूल्य = ₹200 + ₹100 = ₹300.00
- एकूण GST = ₹36 + ₹5 = ₹41.00 → CGST ₹20.50 + SGST ₹20.50
- बिल एकूण = ₹300.00 + ₹41.00 = ₹341.00
ग्राहक शेल्फवर सुरुवातीपासून असलेले ₹341 च देतो — बिल फक्त त्यात लपलेले करपात्र मूल्य आणि CGST/SGST विभाग दाखवते. (सगळे जुळते: ₹300 करपात्र + ₹41 टॅक्स = ₹341, आणि ₹20.50 + ₹20.50 = ₹41.)
वगळून किंमत केव्हा ठेवावी
MRP ला विकणाऱ्या किंवा वॉक-इन ग्राहकांना एकच “अंतिम” किंमत सांगणाऱ्या प्रत्येकाला समावेशक किंमत सोयीची असते. वगळून किंमत तेव्हा जास्त सोयीची असते जेव्हा:
- तुम्ही मुख्यतः नोंदणीकृत (B2B) खरेदीदारांना विकता, ज्यांना त्यांच्या इनपुट टॅक्स क्रेडिटसाठी मूळ मूल्य आणि GST वेगवेगळे बघायचे असतात.
- तुम्ही टॅक्सपूर्व किमतीवर घासाघीस करता आणि त्यावर GST जोडता.
- तुमची दरयादी टॅक्स वगळून ठेवलेली असते.
तुम्हाला कायमचे एकच निवडावे लागत नाही — काही बिले एका पद्धतीने आणि काही दुसऱ्या पद्धतीने करू शकता.
काउंटरवर कॅल्क्युलेटरशिवाय हे करणे
तुम्ही प्रत्येक वस्तू हाताने रिव्हर्स-गणिताने काढू शकता, पण ते संथ असते आणि वेगवेगळ्या दरांमध्ये चूक होणे सोपे असते. हेच नेमके गणित बिलिंग सॉफ्टवेअरने उचलून घ्यावे.
Yojika — भारतीय छोट्या दुकानांसाठी ऑफलाइन-फर्स्ट GST बिलिंग सॉफ्टवेअर — च्या बिल एडिटरवर संपूर्ण बिलासाठी एक Incl. GST / Excl. GST टॉगल आहे (डीफॉल्ट समावेशक). ग्राहक प्रत्यक्षात जी किंमत देतो ती नोंदा, आणि Yojika तुमच्यासाठी करपात्र मूल्य व CGST/SGST (किंवा IGST) विभाग काढून देते — A4, A5 किंवा थर्मल पावतीवर, 22 अधिकृत भारतीय भाषांपैकी कोणत्याही भाषेत. तुमचा डेटा तुमच्याच PC वर राहतो.
- फीचर्स पेज वर काय समाविष्ट आहे ते पाहा.
- प्राइसिंग पेज वर सोपी, पारदर्शक किंमत तपासा.
- किंवा Yojika डाउनलोड करा आणि 14 दिवस मोफत वापरून पाहा.
हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे, टॅक्स सल्ला नाही. GST दर आणि नियम बदलत राहतात — सध्याची स्थिती gst.gov.in / cbic.gov.in वर किंवा तुमच्या CA कडून तपासा.