કરિયાણાની ચીજો માટે HSN કોડ એ સ્ટાન્ડર્ડ પ્રોડક્ટ કોડ છે જે તમે GST બિલ પર મૂકો છો જેથી
સાચો ટેક્સ દર લાગુ થાય — દાખલા તરીકે, ચોખાનો કોડ 1006 છે, ખાંડનો 1701 છે, અને ખાદ્ય તેલ
1507–1517માં આવે છે. કોઈ એક “કરિયાણા” કોડ નથી હોતો; દરેક પ્રોડક્ટનો પોતાનો કોડ હોય છે.
આ ગાઇડ તમને કિરાણા દુકાનમાં સૌથી વધુ વપરાતા કોડનું સાદી ભાષામાં ટેબલ આપે છે, કેટલા અંક
જોઈએ તે સમજાવે છે, અને HSN કોડ GST દર કઈ રીતે નક્કી કરે છે તે બતાવે છે.
કરિયાણાની ચીજો માટે HSN કોડ: સામાન્ય કોડ
HSN (Harmonised System of Nomenclature) એ માલસામાનને નંબર આપવાની આંતરરાષ્ટ્રીય રીત છે. ખાદ્ય સ્ટેપલ ચેપ્ટર 10 (અનાજ) અને ચેપ્ટર 11 (મિલિંગ પ્રોડક્ટ)માં આવે છે; પેકેજ્ડ અને તૈયાર ખાદ્ય ચીજો આગળના ચેપ્ટરમાં આવે છે. અહીં એ કોડ છે જે એક સામાન્ય કરિયાણા કાઉન્ટર પર રોજ સામે આવે છે. રેટ કોલમને સૂચક ગણો — 2025ના GST સુધારામાં દર બદલાયા છે, એટલે બિલ બનાવતા પહેલાં દરેક આઇટમનો હાલનો દર ચકાસી લો (ટેબલ નીચેની નોંધ જુઓ).
| આઇટમ | HSN કોડ | સામાન્ય GST દાયરો (ચકાસો) |
|---|---|---|
| ચોખા | 1006 | પ્રી-પેકેજ્ડ અને લેબલવાળા ન હોય તો ઘણીવાર નિલ* |
| ઘઉં | 1001 | પ્રી-પેકેજ્ડ અને લેબલવાળા ન હોય તો ઘણીવાર નિલ* |
| ઘઉંનો લોટ / આટો | 1101 | પ્રી-પેકેજ્ડ અને લેબલવાળા ન હોય તો ઘણીવાર નિલ* |
| કઠોળ / દાળ | 0713 | છૂટા વેચાય તો ઘણીવાર નિલ* |
| ખાંડ | 1701 | 5% |
| ખાદ્ય તેલ (સૂરજમુખી, મગફળી, વગેરે) | 1507–1517 | 5% |
| ચા | 0902 | 5% |
| કૉફી | 0901 | 5% |
| દૂધ (તાજું / UHT) | 0401 | તાજું અને UHT દૂધ નિલ* |
| મીઠું | 2501 | નિલ |
| બિસ્કિટ | 1905 | હાલનો દર ચકાસો* |
| નમકીન / ભુજિયા / મિક્સચર | 2106 | હાલનો દર ચકાસો* |
| એરેટેડ / સોફ્ટ ડ્રિંક્સ | 2202 | ઊંચો સ્લેબ — ચકાસો* |
| ન્હાવાનો સાબુ | 3401 | હાલનો દર ચકાસો* |
| ટૂથપેસ્ટ | 3306 | હાલનો દર ચકાસો* |
*કોઈ ખાદ્ય આઇટમ ટેક્સેબલ છે કે નહીં તે ઘણીવાર એ વાત પર આધારિત છે કે તે પ્રી-પેકેજ્ડ અને લેબલવાળી છે કે છૂટી વેચાય છે, અને 2025ના સુધારાએ ઘણી આઇટમ બદલી છે. અંદાજ ન લગાવો — દરેક આઇટમનો હાલનો દર cbic.gov.in પર અથવા તમારા CA સાથે ચકાસો. અમારો સાથી લેખ કરિયાણા અને ખાદ્ય ચીજો પર GST દર હાલના સ્લેબ વિગતવાર સમજાવે છે.
તમારી દુકાનને HSN કોડના કેટલા અંક જોઈએ?
તમારે હંમેશા આખો કોડ જોઈતો નથી. આ જરૂરિયાત તમારા ટર્નઓવર સાથે જોડાયેલી છે (CBIC નોટિફિકેશન 78/2020):
| પાછલા વર્ષનું ટર્નઓવર | જરૂરી HSN અંક |
|---|---|
| ₹5 કરોડ સુધી | 4 અંક (B2B ઇન્વોઇસ પર) |
| ₹5 કરોડથી વધુ | 6 અંક |
મોટાભાગની કિરાણા અને નાની રિટેલ દુકાનો આરામથી ₹5 કરોડથી ઓછામાં આવે છે, એટલે બિલ પર
4-અંકનો કોડ — ચોખા માટે 1006, ખાંડ માટે 1701 — પૂરતો છે. નિયમો બદલાતા રહે છે,
એટલે તમારો ઇન્વોઇસ ફોર્મેટ ફાઇનલ કરતા પહેલાં હાલની જરૂરિયાત
gst.gov.in પર અથવા તમારા CA સાથે ચકાસો.
HSN કોડ કઈ રીતે GST દર નક્કી કરે છે
HSN કોડ ફક્ત એક લેબલ નથી — તે પ્રોડક્ટને તેના નોટિફાઇડ GST દર સાથે જોડે છે. જ્યારે
તમે “ખાંડ”ને 1701 સાથે ટેગ કરો છો, ત્યારે કોડ પોતાની સાથે દર પણ લાવે છે. એટલે જ કોડ સાચો
રાખવો અને દર સાચો રાખવો એ એક જ કામ છે: ખોટો કોડ પસંદ કરશો તો ખોટો ટેક્સ લાગશે, જે રિટર્ન
ભરતી વખતે મિસમેચ તરીકે સામે આવે છે.
આ સૌથી વધુ એ આઇટમો માટે મહત્વનું છે જે જોવામાં સરખી લાગે પણ અલગ-અલગ સ્લેબમાં આવે છે — છૂટા અનાજ સામે એ જ અનાજ પ્રી-પેકેજ્ડ અને લેબલવાળું, અથવા સાદા બિસ્કિટ સામે સ્નેક મિક્સચર. કોડ નક્કી કરે છે; દર તેની પાછળ આવે છે.
એક ઉદાહરણ
મીના મદુરાઈ, તમિલનાડુમાં એક પ્રોવિઝન સ્ટોર ચલાવે છે. એક વોક-ઇન ગ્રાહક (તે પણ તમિલનાડુનો) આ ખરીદે છે:
| આઇટમ | HSN | જથ્થો | ટેક્સેબલ વેલ્યુ | GST 5% |
|---|---|---|---|---|
| ખાંડ | 1701 | 2 kg @ ₹45 | ₹90.00 | ₹4.50 |
| સૂરજમુખી તેલ | 1512 | 1 L @ ₹140 | ₹140.00 | ₹7.00 |
- ટેક્સેબલ વેલ્યુ = ₹90 + ₹140 = ₹230.00
- કુલ GST @ 5% = ₹4.50 + ₹7.00 = ₹11.50
- આ એક ઇન્ટ્રા-સ્ટેટ વેચાણ છે (ગ્રાહક એ જ રાજ્યમાં છે), એટલે 5% વહેંચાઈને CGST 2.5% = ₹5.75 અને SGST 2.5% = ₹5.75 બને છે.
- ઇન્વોઇસનો કુલ સરવાળો = ₹230.00 + ₹5.75 + ₹5.75 = ₹241.50, રાઉન્ડ થઈને ₹242 (રાઉન્ડ-ઓફ +₹0.50).
જો મીના એ જ ઓર્ડર કેરળના ગ્રાહકને મોકલે, તો તે ઇન્ટર-સ્ટેટ બની જાય: CGST/SGST વહેંચણીની જગ્યાએ એક જ IGST 5% = ₹11.50 લાઇન બને — કુલ સરવાળો ₹241.50 જ રહે છે. ગ્રાહકનું પ્લેસ ઓફ સપ્લાય જ વહેંચણી નક્કી કરે છે; HSN કોડ અને દર બદલાતા નથી.
દરેક બિલ પર HSN અને ટેક્સ સાચા રાખવા
તમે કાગળ પર HSN યાદી રાખી શકો છો અને દરેક બિલ પર હાથે કોડ લખી શકો છો. મોટાભાગની દુકાનો એવું નથી કરતી, કારણ કે કાઉન્ટર પર ઝડપ અને ચોકસાઈ જોઈએ છે — કોડ, તમારા ટર્નઓવર પ્રમાણે અંકોની સંખ્યા, અને CGST/SGST-કે-IGST વહેંચણી, આ બધું દરેક વેચાણ પર સાચું હોવું જોઈએ.
Yojika ભારતીય નાની દુકાનો માટે બનેલું ઑફલાઇન-ફર્સ્ટ GST બિલિંગ સોફ્ટવેર છે. તમે દરેક આઇટમનો HSN કોડ એક વાર સેટ કરો છો, અને પછી દરેક બિલમાં તે કોડ આપોઆપ લાગે છે અને પ્લેસ ઓફ સપ્લાય પ્રમાણે ટેક્સની વહેંચણી આપોઆપ થાય છે — A4, A5 અથવા થર્મલ રસીદ પર, તમારા ગ્રાહકોની ભાષામાં પ્રિન્ટ થાય છે. તમારો ડેટા તમારા પોતાના PC પર જ રહે છે.
- શું-શું સામેલ છે તે ફીચર્સ પેજ પર જુઓ.
- અથવા Yojika ડાઉનલોડ કરો અને 14 દિવસ મફત અજમાવો.
GST બિલમાં નવા છો? અમારી GST invoice format for small shops ગાઇડથી શરૂ કરો.
આ લેખ સામાન્ય માહિતી છે, ટેક્સ સલાહ નથી. HSN વર્ગીકરણ અને GST દર બદલાતા રહે છે — હાલની સ્થિતિ gst.gov.in / cbic.gov.in પર અથવા તમારા CA સાથે ચકાસો.